Sunday, April 23, 2017

पुन्हा एकदा सोन्याच्या फुलांचं झाड



सोनसावर माझी लाडकी. माझा असा समज होता, की या झाडाचा उत्सव असतो जेमतेम दोन – तीन आठवडे, जानेवारी – फेब्रुवारीमध्ये फुलं आल्यावर. एरवी हे झाड विशेष काही बघण्यासारखं नाही. या वर्षी ही फुलं पोटभर बघितली. 

त्या सुंदर फुलांच्या मानाने नंतर येणारी वांग्याच्या आकाराची बोंडं अगदीच बेंगळूर वाटायची मला. पण आज पाहिलं तर ती बोंडं झाडावरच उकलली होती, आणि सोनसावरीचा कापूस झाडांखाली पडला होता. आधी एकदम बोअरिंग दिसणारं बोंड उकलल्यावर एवढं मस्त दिसत होतं! उकलतांना त्याच्या बाहेरच्या तपकिरी सालीच्या पाच पाकळ्या आणि आतल्या ऑफ व्हाईट अवरणाच्याही पाच पाकळ्या झाल्या होत्या. इतकी सुंदर रंगसंगती आणि सुबक आकार! खरंच सोन्याच्या फुलांच्या झाडाला साजेसा. एका आड एक तपकिरी आणि ऑफ व्हाईट पाकळी आणि त्यातून डोकावणारा कापूस अशी ही बोंडं झाडावर लटकत होती.




क्वचित कुठेतरी बोंडाच्या पाकळ्या खाली पडलेल्या दिसल्या.



सोनसावरीची बी तशी मोठी, जरा जड आहे आणि कापसाचे तंतू लहान. त्यामुळे या कापसाच्या म्हातार्‍या वार्‍यावर उडत नव्हत्या, झाडाखालीच पडल्या होत्या. दोन – चार बिया आणल्यात, बघू रुजवता येतात का या पावसाळ्यात!


Friday, April 21, 2017

लोकशाहीवादी अम्मीस ... दीर्घपत्र

“लोकशाहीवादी अम्मीस ... दीर्घपत्र” वाचलं. १९९० मध्ये गेलेल्या आपल्या आईला सईद मिर्झांनी तिच्या मृत्यूनंतर लिहिलेल्या या दीर्घपत्रात आईशी संवाद आहे. सोव्हिएत रशियाचं विघटन, अमेरिकेवरचा दहशतवादी हल्ला, त्सुनामी, रामजन्मभूमीचं आंदोलन, बाबरी मशीद पाडणं, त्यानंतरच्या दंगली, मुंबईतले बॉंबस्फोट ... मुंबईतल्या एका सुसंस्कृत मध्यमवर्गीय उदारमतवादी मुस्लीम कुटुंबातल्या, आपल्या लोकशाहीवर ठाम विश्वास असणाऱ्या आईला तिच्या मृत्यूनंतर जगात आणि देशात झालेल्या ठळक घडामोडी सांगून या दीर्घ पत्राची सुरुवात होते. आणि त्यापुढे, आई जिवंत असतांना जे जे सांगायचं राहून गेलं, ते सगळं आईशी बोललं जातं. आईइतक्या जवळच्या व्यक्तीला सांगायच्या राहिलेल्या गोष्टी कधी एक-दोन आणि एकाच पातळीवरच्या कश्या असतील? त्यासाठी एखाद्या म्युरलसारखी रचना या पुस्तकात आहे. यात कादंबरी आहे, सिनेमाची संहिता आहे, आत्मकथन आहे, देशातल्या - जगातल्या परिस्थितीविषयी टिप्पणी आहे, इतिहास आणि संस्कृतीविषयी भाष्य आहे, काव्य आहे, स्वतःशीच संवादही आहे, गप्पा आहेत. एकाच पुस्तकात एवढं सगळं असतांना, हे सगळं वाचतांना विस्कळीतपणा जाणवला का? मी तरी पुस्तक वाचतांना एवढी गुंग होऊन गेले होते, की मला त्यात विस्कळीतपणा, रूळ बदलतांना होणारी खडखड ऐकायला आली नाही.

नेहेमी पुस्तक आवडलं, तर ते वाचून खाली ठेवल्याबरोबर मला त्याविषयी काहीतरी म्हणावंसं वाटतं. हे पुस्तक काल वाचून झालं, मी अजून विचार करते आहे – नेमकं काय काय वाटतंय मला?

जाती-धर्मामध्ये अभिमान धरण्यासारखं काही आहे असं मला वाटत नाही – तुम्ही अमुक एका जातीचे / धर्माचे / देशाचे असण्यात तुमचं कर्तृत्व काय आहे? It is just accidental. पण तरीही जन्माने चिकटलेली ही ओळख आपण नाकारू शकत नाही, आणि कधीकधी आपल्या विचारातही नकळत हे कुठेतरी झिरपत असतं.

बाबरी मशीद पडली तेंव्हा मलाही आनंद वाटला होता. मी हिंदू आहे, मुसलमान फार वरचढ झालेत, त्यांना चांगली अद्दल घडली असं काहीतरी वाटलं होतं का मला तेंव्हा? माहित नाही. फार कळत नव्हतं तेंव्हा, मात्र हा एक निर्णायक क्षण आहे असं वाटलं होतं एवढं नक्की.  पण तेंव्हाच्या रथयात्रा, देशभरातून गोळा केलेल्या “श्रीराम” लिहिलेल्या विटा, कारसेवा – एकूण सगळाच धार्मिक उन्माद - या सगळ्याचा आज मी विचार करते तेंव्हा मला भयानक वाटतं हे. खरोखर आफूची गोळी आहे ही – एवढ्या लोकांना त्यांच्या रोजच्या जगण्यातले खरे प्रश्न विसरवून एकमेकांविरुद्ध भडकवायला लावणारी.  (आणिबाणीविषयी वाचूनही तेवढंच अस्वस्थ वाटतं, किंवा आज देशात जे ध्रुवीकरण चाललं आहे तेही तितकंच भयानक वाटतं म्हणा.) दुर्दैवाने आपल्याकडचे खरे प्रश्न सोडवण्यात कुणालाच रस नाहीये. त्यामुळे या सगळ्याला विरोध करणारेही त्यांची त्यांची छुपी कारणं घेऊन विरोध करतात.

इस्लामविषयी काही ठामपणे म्हणणं अवघड आहे मला. माझी इस्लामशी धर्म आणि संस्कृती म्हणून ओळख प्रामुख्याने मध्ययुगातला भारत, मुस्लीम आक्रमणं, त्यानंतर घडलेले धार्मिक अत्याचार, फाळणी आणि पाकिस्तानची निर्मिती,  या सगळ्याला अजूनही चिकटून राहणारं आजचं धर्माचं राजकारण, मुस्लीम मूलतत्त्ववाद्यांचा दहशतवाद एवढ्या distorted आणि partial प्रतिमेमधून झालेली आहे. इतिहास नेहेमी जेत्यांचा असतो. जगाच्या इतिहासाची तोंडओळख करून घेताना मी अरब विद्वानांविषयी काहीच शिकलेले नाही. पूर्वेकडचं ज्ञान पाश्चात्यांपर्यंत अरबांमर्फत पोहोचलं एवढंच मला त्यांच्याविषयी माहित आहे. इब्न रश्द, इब्न सिना, अल गझाली ही नावंही मला नवीन आहेत. या सगळ्यांची जवळून ओळख करून घ्यावीशी वाटते आहे.

मी मूळ इंग्रजी पुस्तक वाचलेलं नाही, मिलिंद चंपानेरकरांनी केलेलं मराठी भाषांतर वाचलं. भाषांतर तसं ठीक, पण दोन – चार ठिकाणी बारीक खडे लागले दाताखाली. (याला २०१६चा साहित्य अकादमीचा सर्वोत्कृष्ट अनुवादासाठीचा पुरस्कार मिळालाय.)


लेखक: सईद अख्तर मिर्झा
मराठी अनुवाद: मिलिंद चंपानेरकर
रोहन प्रकाशन
दुसरी आवृत्ती, २०१७.
मूल्य ३२० रुपये.

Sunday, March 19, 2017

महुआ महुआ महका महका ...

काल अचानक या झाडाने मोहात पाडलं ...


    नेहेमीची टेकडी, नेहेमीचीच पायवाट. तरीही तिथे नवं काहीतरी सापडत राहतं! आजुबाजूला बहर संपलेले भुंडे ग्लिरिसिडिया (गिरिपुष्प) आणि वाळलेलं गवत. याही झाडाखाली वाळालेल्या पानांचा खच, झाडावर एकही पान नाही. फक्त कळ्या. खाली झुकलेल्या या कळ्या कसल्या असतील म्हणून मी बघत होते, तर कुणीतरी खुडून तिथेच टाकलेल्या काही डहाळ्या दिसल्या.



दोन्ही डहाळ्यांवर एकेक फुललेलं फूल, बाकी अस्फुट कळ्या. फुलाचा वास बघितला, आणि उडालेच! हे मोहाचं फूल होतं.

मग अजून शोधल्यावर खाली पडलेल्या पानांमध्ये दडलेली अजून काही फुलं सापडली.  


अर्थातच हे फूल चाखून बघितलं. फुलात मध नाही, फुलालाच गुळमट गोड चव होती. (माऊला नाही आवडलं!) दोन फुलं खाल्ल्यावर दिवसभर मला आपल्या अंगाला मोहाच्या फुलांचा वास येतोय हे जाणवत होतं. :) (दिवसभर प्रचंड झोप पण येत होती - पण ती परवा रात्री नीट न झोपल्यामुळे असावी मोहाच्या फुलांमुळे नाही असं मी ठरवलंय. याची खात्री करायला आज परत दोन मोहाची फुलं खाल्लीत त्यामुळे परत एकदा महुआ महुआ महका महका :D)

***

काही झाडं संस्कृतीमध्ये अगदी खोल रुजलेली असतात, लोकांच्या जगण्याचा फार मोठा भाग त्यांनी व्यापलेला असतो. मोहाचं झाड अशा झाडांपैकी एक. मध्य भारतातल्या आदिवासी जीवनात मोहाचं खूप  मोठं स्थान आहे. मोहाची फुलं ते गोळा करतात, खातात, वाळवून त्या पिठाच्या भाकरी करतात, मोहाची दारू बनवतात. कविताताईंनी मोहाच्या पदार्थांविषयी - अगदी पुरणपोळीविषयीसुद्धा लिहिलं होतं त्यांच्या ‘घुमक्कडी’मध्ये. त्या पोस्टमध्येच पहिल्यांदा मोहाच्या फुलांचा फोटो बघितला त्यामुळे काल हे झाड ओळखता आलं. (मला तोवर उगाचच मोहाची फुलं लाल रंगाची असतील असं वाटत होतं.) यापूर्वी मोहाचं झाड पाहिलं होतं ते थंडीच्या दिवसत. तेंव्हा मोहाच्या बहराच्या काळ नसतो, त्यामुळे फुलं बघायला, चाखायला मिळाली नव्हती. सह्याद्रीमध्ये मोहाची झाडं फारशी नाहीत असा माझा समज. त्यामुळे पुण्यातल्या (माझ्या!) टेकडीवर मोहाचं झाड! खूशच झाले मी एकदम. अर्थात रानात या फुलांच्या स्वागताची जशी राजेशाही तयारी होते – झाडाखालची जमीन स्वच्छ करून, तिथे पंचा अंथरून त्यावर आदिवासी फुलं गोळा करतात – ते भाग्य पुण्यातल्या मोहाच्या झाडाला कसं लाभणार? शहरातल्या लोकांना हा मोह ओळखीचा नाही, त्यांना वेगळ्या मोहांच्या मागे धावायचं असतं!