Friday, August 9, 2019

फरक आहे!


    माऊ माझ्या आयुष्यात आली तेंव्हा जेमतेम पाच आठवड्यांची होती. पहिल्या भेटीतली सुरुवातीची काही मिनिटं सोडली, तर तिच्या डोळ्यात परकेपणा कधीच नव्हता. घरात – ओळखीपाळखीमध्ये एवढं छोटुसं पिल्लू अगदी  सहज सामावून गेलं, आणि हिचे जन्मदाते आईबाप दुसरे कोणी होते हेही मी विसरून गेले. माऊला या घटना अगदी लहानपणापासून माहित आहेत. अजून काही ती फार मोठी नाही झाली, पण “मग माझी ती आई कुठे गेली?” यासारखे प्रश्न ती केंव्हापासूनच, अगदी सहज विचारते आहे. दत्तक ही तिला माहिती असलेली  (आणि माहित असली पाहिजे अशी) एक मामुली बाब आहे, यात काहीही वेगळं नाही असंच मला कायम वाटत आलंय. चेष्टेमध्ये अगदी “हे बाळ फार त्रास देणारं आहे, मी त्या मावशीला म्हणते – “तुला दुसरं, जरा शहाणं बाळ मिळतंय का ते बघ, हे घेऊन ते दे!”” असं सुद्धा बोललोय आम्ही. आणि मोठ्या भावंडांनी धाकट्याला छळायला “तुला बाजारातून विकत आणलंय आई-बाबांनी!” असं म्हटल्यावर जितकी चिडचिड होते, त्यापलिकडे माऊलाही यात काही असुरक्षित वगैरे कधी वाटलेलं नाही. काही मुलं आईबाबांनी जन्माला घातलेली असतात, काही दत्तक घेतलेली असतात. जन्म कुठे झाला या एका तपशीलाचा काय तो फरक – असं मी इतके दिवस मानत आलेय.

    माऊच्या वागण्यातल्या काही गोष्टी मला वेगळ्या वाटल्या. पण हा अनुवंशिकतेचा भाग असेल असं मी समजत होते. इंग्लंड भेटीमध्ये वहिनीने तिथल्या एका चाईल्ड काऊन्सेलिंग क्षेत्रातल्या मैत्रिणीशी गाठ घालून दिली. तिच्याशी बोलल्यावर बर्‍याच नव्या गोष्टी समजल्या. माऊला भेटल्याभेटल्या तिने एखादं पुस्तक वाचावं तसं मला माझंच पिल्लू वाचून दाखवलं.

    उदाहरण सांगायचं तर - तिला सगळ्या गोष्टींना स्पर्श करावासा वाटतो का? हलका, नाजूक स्पर्श नाही, दाबून स्पर्श. मूल जन्माला येतं तेंव्हा आईचा स्पर्श ही त्याच्यासाठी अगदी आवश्यक गोष्ट आहे. जन्मदात्रीपासून बाळपणी वेगळं व्हावं लागलेल्या मुलांमध्ये ही स्पर्शाची भूक पुरेशी भागलेली नसते. त्यामुळे असे स्पर्श ही त्यांची एक गरज असते. ती इतरांना स्पर्श करतात, इतरांनी आपल्याला असेच, इतकेच स्पर्श करावेत अशी त्यांची इच्छा असते. इतरांना हे विचित्र वाटू शकतं, काही जण तर यामध्ये लैंगिक अर्थ शोधण्याची शक्यता असते. पण ही निव्वळ स्पर्शाची भूक आहे. त्यांना खूप जवळ घ्या, कुरवाळा, गुदगुल्या करा, दंगामस्ती करा, स्लाईम, प्लेडो, चिखल, शेण, अशा “घाणेरड्या” माध्यमांशी त्यांना मनसोक्त खेळू द्या. हळुहळू मुलांची ही तहान शमेल. शक्यतो अशा मुलांच्या आजूबाजूच्या लोकांना या गरजेची जाणीव करून द्या. हा तिचा सल्ला. 

    हे असं कधी असेल असं मला स्वप्नातही वाटलं नव्हतं. आजपर्यंत जैविक आणि दत्तक यामध्ये काहीही फरक नाही असं म्हणत होते मी. I was perhaps oversimplifying. यात चांगलं / वाईट म्हणावं असं काहीही नाही, पण वेगळं आहे हे निश्चित. आणि त्या वेगळेपणाची दखल घ्यायला हवी मी.

Sunday, June 16, 2019

साहेबाच्या देशात


माऊबरोबर युकेची भटकंती झाली तीन – चार आठवडे. 

इंग्लंड म्हटल्यावर माझ्या मनात एक संमिश्र भावना असते. एके काळी जगावर साम्राज्य गाजवणारा, दुसर्‍या महायुद्धाला दिशा देणारा, युद्धात बेचिराख होऊन परत उभा राहिलेला – पण जुना दिमाख घालवलेला हा देश. आता तर ब्रेक्झिटच्या विनोदानंतर जगभरात आपलं हसं करून घेत असलेला. यांचं आपल्यावर राज्य होतं म्हणून आपलं इतकं वाईट झालंय, यांचंच आपल्यावर राज्य होतं म्हणून आपली परिस्थिती इतकी चांगली आहे. आजच्या जगभरातल्या लोकांच्या जगण्यावर या एवढ्याशा देशाने केलेल्या / न केलेल्या गोष्टींचा केवढा परिणाम आहे! त्यात लंडन, मॅन्चेस्टरसारख्या शहरांविषयी इतक्या पुस्तकांमधून वाचलंय. पाटी अजिबातच कोरी नव्हती. आपण नवा देश बघायला जातोय ही उत्सुकता सोबत नसेल, तर नवं काही कसं सापडणार? हा देश आपण पहिल्यांदा बघणार आहोत याची मला स्वतःलाच आठवण करून द्यायला लागत होती. विशेषतः लंडनमध्ये फिरताना. तसं माऊबरोबर नेहेमीच्या टेकडीवर जाताना सुद्धा नवं काहीतरी सापडतंच. पण एवढी ट्रीप कारणी लागण्याइतकं काही हाती लागणार नाही (खरं तर मीच शोधू – बघू शकणार नाही) अशी भीती होती मनात. त्यामुळे ट्रीप झाल्यावर “छान झाली!” यापलिकडे सांगण्यासारखं काही असेल असं मला वाटत नव्हतं. (अर्थात माऊसोबत भटकंती म्हणजे त्यात काही खास “माऊ-क्षण’ असणारच, ते सोडता.)   पण अजून काही वेगळ्या खास गंमतीही सापडल्या. इथे त्यातल्याच काही सांगेन म्हणते.

सेंट पॉल्स कॅथेड्रल म्हणजे लंडनमधलं सगळ्यात मोठं चर्च. लंडनच्या हॉप ऑन – हॉप ऑफ टूरमध्ये हे चर्च बघायला आम्ही खास वेळ ठेवला होता. चर्चच्या वरच्या गॅलरीमधून शहराचं दृष्य सुंदर दिसतं. ते बघायचं होतंच, बघितलंही, आवडलंही. तोकडे जाताजाता एका पुतळ्याच्या हातातल्या पुस्तकावर “मनु” असं देवनागरीमध्ये लिहिलेलं वाचलं, आणि चमकले. ग्रीक शैलीसारखे कपडे गुंडाळलेला आणि मनुस्मृति(?) हातात घेऊन उभा असलेला हा बाबा कोण असावा बरं? म्हणून बारकाईने बघितलं. तो पुतळा होता सर विल्यम जोन्सचा. आणि तो इथे बसवला होता ईस्ट इंडिया कंपनीने! 






आधुनिक युरोपमध्ये भारतीय भाषांच्या अभ्यासाची आणि इंडोलॉजीच्या सुरुवात ज्यांच्यापासून झाली, त्यात सर विल्यम जोन्स हे एक महत्त्वाचं नाव. ईस्ट इंडिया कंपनी भारतामध्ये व्यापार करायला आलेली. इथे आल्यावर त्यांच्या हातात हळुहळू राज्यसत्ताही आली. सत्ता हातात आल्यावर व्यापार सोपा होतो, जास्त नफ्याचा होतो. कंपनीला लॉर्ड कॉर्नवॉलीस, वॉरन हेस्टिंग्ज अशा अधिकार्‍यांच्या कामाचं कौतुक वाटलं तर आपण समजू शकतो. पण या वर्षी व्यापारात अधिक नफा मिळवणं, सत्ता ताब्यात घेऊन पुढची काही वर्षं अजून जास्त नफ्याची राहतील असं बघणं याच्याही पलिकडे जाऊन भारतातली आपली सत्ता पक्की व्हावी म्हणून भारताला समजून    घेणं आणि भारतीय भाषा, संस्कृती यांचा अभ्यास करणं हे एका व्यापारी कंपनीला महत्त्वाचं वाटतं, विल्यम जोन्स कंपनीला महत्त्वाचा वाटतो ही केवढी विलक्षण गोष्ट आहे! अठराव्या शतकातली गोष्ट आहे ही. आजच्या क्वार्टरली टार्गेट्सच्या जगातल्या मल्टीनॅशनल्समध्ये ही दूरदृष्टी असेल?

सेंट पॉल्सच्या तळघरामध्ये नेल्सनची समाधी आहे. कोल्हापूरच्या अंबाबाईच्या देवळाच्या आवारात सुभेदार तानाजीराव मालुसरेंची समाधी किंवा स्मारक असू शकतं का आपल्याकडे? विचार करते आहे मी. हाम्बुर्गमध्ये, बर्लीनमध्ये मला पावलापावलावर हॉलोकास्टची स्मारकं बघून ठेच लागली होती. इथे तितक्याच प्रमाणात दुसर्‍या महायुद्धाची स्मारकं आहेत. त्यात लढलेले इंग्लंडचे सैनिक, स्कॉटलंडचे सैनिक, आशियायी सैनिक, आफ्रिकेचे सैनिक, प्राणी – सगळ्यांची वेगवेगळी स्मारकं, निगुतीने राखलेली. बर्‍याच ठिकाणी त्यावर पुष्पचक्रही. आपल्या वीरांना, हुतात्म्यांना आपण उगाच एवढा भाव देत नाही कधीच.

Tuesday, April 9, 2019

कोडं आणि डोकं

धडपडत पोहोचायला उशीर झाल्यामुळे क्लासमध्ये मागे बसणं भाग असतं. दिवसभर डोक्याचं भजं झालेलं. त्यामुळे तसंही सरांच्या बोलण्याकडे लक्ष लागणं अवघडच. त्यात मागे दाटीवाटीमध्ये बसल्यावर विचारायलाच नको. सरांनी कमीत कमी माहिती सांगावी आणि लवकरात लवकर काहीतरी करायला सुरुवात व्हावी अशी मी मनोमन प्रार्थना करत असते. मन एकाग्र वगैरे करण्याचा प्रयत्नही सोडून दिलाय आता थोड्या वेळापूर्वी. एका लयीत मस्त जांभया पण येताहेत. तेवढ्यात माझं समोर लक्ष जातं. समोर बसलेलीचा कॉटनचा पंजाबी ड्रेस. त्याच्यावर ऑफ व्हाईटवर काळं नजर खिळवून ठेवणारं डिझाईन. आवडलंच एकदम. इतका वेळ इकडे-तिकडे बघत जांभया आवरणारी मी आता नीट लक्ष देऊन ते डिझाईन बघायला लागते. सर बोलत असतात, पूर्वीसारखेच त्यांचे शब्द कानावर पडतात पण आत शिरत नाहीत. पण माझी इकडे समाधी लागली आहे. दहा मिनिटं – पंधरा मिनिटं – अर्धा तास – किती वेळ मी ते डिझाईन निरखत होते माहित नाही. पण आज सरांनी काहीही क्रिया घेतल्या नाहीत, नुसती माहिती सांगितली - जी मी ऐकलीच नाही - तरी क्लास संपल्यावर भारी वाटतंय एकदम.

क्लास संपला तरी डिझाईन डोक्यात फिट्ट बसलेलं जायला तयार नव्हतं. मग म्हटलं हे काढू या. माऊची रंगीत पेनं घेऊन काढायलाही बसले एक दिवस. असलं काहीतरी करताना माझी मस्त तंद्री लागते. मग किती वाजले, काय चाललंय याचं काहीही भान नसतं. आई शेजारी आहे आणि खेळत नाही, बोलत नाही याचा हळुहळू माऊला फारच त्रास व्हायला लागला. तिने पिडायला सुरुवात केली. चित्र अर्धवट ठेवायला नको वाटत होतं म्हणून मग ते घाईघाईने पूर्ण करायचा प्रयत्न केला. आणि लवकर आवरतं घेण्याच्या नादात माझं काढायला चुकलं. आधी जितकी मस्त तंद्री लागली होती तेवढीच मग प्रचंड चिडचिड झाली. इतकं सोपं काढायला चुकतंच कसं म्हणून डोक्यातलं डिझाईन अजून वाकुल्या दाखवायला लागलं. शेवटी पुन्हा काढायला बसले ते. कापडाचा रंग आणि त्याच्यावरचा प्रिंट आठवून साध्या कळ्या बॉलपेनने करायला घेतलं या वेळी. (आणि हीच रंगसंगती जास्त आवडली खरं तर.) मागच्या अनुभवावरून आलेल्या शहाणपणातून सगळं पेनने करण्याऐवजी बाहेरच्या चौकटी पेन्सीलने आखून घेतल्या आणि. अखेरीस चित्र पूर्ण झालं, आणि डोक्यातला भुंगा शांत झाला. काय असावं या पॅटर्नमध्ये इतकं गुंगवून ठेवणारं? ते बघताना जेवढी मी त्यात गुंतून गेले होते त्याच्या कितीतरी पट त्याने मला नंतर चित्र काढताना गुंतवलंय.
फसलेला पहिला प्रयत्न


आणि हा दुसरा.