Wednesday, March 13, 2019

माऊली

पुण्यातल्या बहुसंख्य सोसायट्यांप्रमाणे आमच्याकडेही मधे कबुतरांनी उच्छाद मांडला होता. त्यानंतर सोसायटीमध्ये मांजरांची एन्ट्री झाली, आणि कबुतरांच्या शिकारी व्हायला लागल्या. कबुतरांची संख्या जरा नियंत्रणात आली. पण मग दर अडीच महिन्यांनी माऊची पिल्लं यायला लागली. या सगळ्या माऊ अगदी सहनशील. पोरांनी कितीही छळलं, तरी अजिबात पंजा न मारणार्‍या. पण एवढी मुलं पिल्लांना हाताळणार म्हणजे त्यांचे हालच. त्यामुळे खाली खेळायला जातांना रोज मी घरच्या माऊला आधी सांगायचे ... खाली माऊच्या पिल्लांशी खेळायचं नाही, माऊला हात लावायचा नाही. मलाच हे फार अवघड जात होतं, मग माऊची काय अवस्था. किती वेळा माऊने आणि सखीने माझी यावरून बोलणी खाल्ली असतील.
ही पिल्लं काही महिने दिसायची, मग नाहीशी व्हायची. परत नवी पिल्लं. या वेळची तर पिल्लं चक्क पूल टेबलच्या आत घातली होती. एकदम सुरक्षित जागा. पण त्यामुळे सगळी पोरं पूल टेबलवर चढून पिल्लांशी खेळायला लागली. मांजरांचा बंदोबस्त करायलाच हवा असं ठरलं. मोठीचं ऑपरेशन करायचं ठरलं, पिल्लांसाठी कोकणात एक घर शोधलं. पिल्लं आपल्या घरी जाईपर्यंत त्यांना कुणीतरी घरी सांभाळावं असं ठरलं. आणि सखीची आई पिल्लांना घरी सांभाळायला घेऊन आली. दोन दिवस सखीकडे, मग दोन दिवस माऊकडे असा पिल्लांचा पाहूणचार सुरू झाला.


 तीन पिल्लांच्या तीन तर्‍हा हळुहळू आम्हाला कळायला लागल्या. लक्सा, पेबल्स, ल्युसी अशी मुलांनी खाली पिल्लांची बारशी केली होती. लक्सा सगळ्यात मोठा, शहाणा आणि शांत. माझा लाडका.

पेबल्या एक नंबरचा मस्तीखोर. हळूच येऊन हाताला चावणार. लक्श्या झोपला असला तरी त्याच्या खोड्या काढणार. पायात पायात येणार. आणि सगळ्यांना चाटून पुसून मस्त स्वच्छ पण करणार.

ल्युसी या दोघांपेक्षा नाजुक दिसणारी. पण हिची नखं एकदम डेंजर. आणि दादा लोकांशी बरोबरीने भांडणारी. पेबल्या, लक्श्या लाडाने मांडीवर येऊन बसतील, झोपतील. ही बया स्वतः तर यायची नाहीच, त्यांनाही उठवेल.

दिवसभर नुसता यांचा दंगा बघत बसावं.


दरम्यान त्यांच्या आईचं ऑपरेशन झालं, चार दिवस विश्रांती घेऊन ती काल सोसायटीमध्ये परतली. आल्यावर तिने पिल्लं शोधायला सुरुवात केली. एवढी मोठी पाचशेवर घरं असणारी सोसायटी, पण इथे आपली पिल्लं कोणाकडे असणार हे कसं लक्षात आलं हिच्या? माऊ आणि सखीची आई यांना पाहिल्याबरोबर ती यांच्या मागे लागली, पिल्लांना भेटवा म्हणून. पिल्लं आपल्याच दंग्यामध्ये मग्न. त्यांनी काही फार उत्सुकता दाखवली नाही आधी. मग दूध प्यायचा प्रयत्न केला. हिचं ऑपरेशन झालेलं, चार दिवसात दूध पाजलेलं नाही. त्रास होत असणार त्यामुळे.  ती काही पाजू शकली नाही पिल्लांना. मग पिलांना परत वर घरी आणलं. ही लिफ्टमध्ये काही येईना. तिथेच बाहेर घोटाळत राहिली. अर्धा – एक तास तरी लिफ्टजवळच बसून असेल ती. भेटवावं का हिला परत पिल्लांना? रात्री सखीची आई आणि मी परत खाली आलो. जरा शोधल्यावर जिन्याजवळच सापडली ही. तिला घरी आणलं. पिल्लांना पोटभर भेटायला दिलं. पिलांनी थोडं दूध प्यायचा प्रयत्न केला, आईच्या कुशीत शिरली. आईने त्यांना पोटभर चाटलं. पिल्लं परत सुटी खेळायला लागली. नेहेमी मस्ती करणारा पेबल्या तेवढा आईच्या मागेमागे करत होता.  मग हिला खाली नेऊन सोडली.
आज पिल्लांचा कोकणात जायचा दिवस. तिथे त्यांना भरपूर मोकळी जागा मिळणार हुंदडायला. छान घर मिळणार कायमचं. पहाटे लवकर जायचं होतं त्यांना. पिल्लं गेली, आणि घर एकदम शांत वाटायला लागलं. माऊ जागी असून सुद्धा. थोड्या वेळाने दारात म्याव म्याव ऐकू आलं. बघते, तर आई! सात – आठ जिने चढून आली ही पिल्लांना भेटायला! पिल्लं कुठे आहेत? तिचा प्रश्न तिच्या डोळ्यात सहज वाचता येत होता. तिच्या तोंडावर दार बंद करायची काही हिंमत झाली नाही माझी. पिल्लं नाहीत. पिल्लं खूप दूर, त्यांच्या नव्या घरी गेलीत. आता परत नाही भेटणार ग ती तुला. त्यांना मस्त घर मिळालंय, मजेत राहतील. हे सगळं समजावताना मला तिने बोललेलं ऐकू येत होतं... माझी पिल्लं आहेत ना? मला न विचारता कशी नेली तुम्ही? नवं घर, मोठं घर, कायमचं घर जे काय असेल ते – माझं घर नाहीये ना ते? मला परत पिल्लं नकोत हे तुम्ही ठरवणार, माझ्या पिल्लांना चांगलं घर कुठलं हेही तुम्हीच ठरवणार. मला तरी घेऊन चला तिकडे! चार दिवसांचा तुमचा सहवास, तुम्हाला पिल्लं घरून गेल्यावर उदास वाटतंय. मला?
सकाळी पिल्लं दूध अर्धवट पिऊन गेली, त्या उरलेल्या दुधाकडे ढुंकूनही बघितलं नाही तिने. घरभर फिरली, थोडा वेळ झोपली, पुन्हा घरभर फिरली असं कितीतरी वेळ चाललं होतं तिचं. शेवटी मग सोबत बघून तिला लिफ्टमधून खाली पाठवली. ती पुन्हा चढून सखीच्या घरी गेली ... पिल्लं तिथे तरी आहेत का ते बघायला. त्या घरात पिल्लांच्या बस्कराचा वास घेतला, त्यांची खेळणी हुंगली. जरा वेळाने पुन्हा ही हिरकणी सगळे जिने चढून माझ्याकडे येईल. तिला तोंड द्यायची हिंमत कशी गोळा करू हा प्रश्न आहे.

Tuesday, August 21, 2018

Love – hate – love

पावसाळ्यात टेकडीवर हा केना खूप वेळा पाहिलाय. त्याच्या गोड दिसणार्‍या निळ्या – जांभळ्या रंगाच्या फुलांचे कौतुकाने फोटोही काढलेत भरपूर.



नंतर मग मैत्रिणीकडून समजले की ही एक रानभाजी आहे, ओडिशामधले आदिवासी याची भाजी खातात. केन्याविषयीचं माझं प्रेम अजून जरासं वाढलं मग.

पण मग शेतीची शाळा सुरू झाली. पावसाळा सुरू झाला, आणि सगळं शेत केन्याने भरून गेलं! “इथलं तण वेळीच काढा, नाहीतर छातीभर उंचीचं रान माजतं दर वर्षी. सापही भरपूर आहेत. त्यामुळे तण उगवून आलं, की नांगर फिरवायचा. पुन्हा एकदा तण उगवून येईल, पुन्हा नांगर फिरवायचा. त्यानंतर परत फारसं तण उगवून येणार नाही” असा जाणत्यांचा सल्ला मिळाला. शेतात ट्रॅक्टर घालायचा नाही असा शक्यतो विचार होता. पॉवर टिलर मिळवण्याचा प्रयत्न अयशस्वी झाला. शहरातल्या शेतात बैलाचा नांगर फिरवायला बैल सुद्धा मिळाले, पण नांगर नव्हता. त्यामुळे पाऊस चांगला सुरू झालाय, शेत नांगरलेलं नाही, तण माजतंय, आणि काहीच पेरलेलं नाही अशी अवस्था झाली. आपण हाताने तण काढावं, का मजूर लावून काढून घ्यावं, आणि तण काढलं, तरी माती मोकळी कशी करणार असे सगळे प्रश्न. कम्पोस्टच्या वाफ्यांवरचं तण काढणं तुलनेने सोपं होतं. मधल्या वाटांवरची जमीन कडक राहिली होती, तिथलं तण हाताने काढणं फारच अवघड जात होतं. नाईलाज म्हणून ट्रॅक्टरचा रोटाव्हेटर फिरवून सगळं तण जमीनदोस्त करावं असं ठरवत होतो आम्ही. आमचा विचार होता की काढलेलं तण जमिनीवर पसरून तिथेच कुजवलं, म्हणजे त्याचंही खत मिळेल जमिनीला. पण तिथल्या अनुभवी माळीकाकांनी सांगितलं, तुमच्याकडचं तण साधसुधं नाही. हा केना आहे. आणि केन्याचे तुकडे करून जरी टाकले, तरी एकेका पेरातून परत उगवून येतो तो – केना इथेच जिरवायचा विचारही करू नका. आमच्या शेतातला केना आम्ही आधी दूर नेऊन नष्ट करतो!

म्हणजे आता रोटारायचा पर्यायही गेला. तण उपटून दूर टाकणं एवढाच पर्याय दिसत होता समोर. आतापर्यंतचा लाडका केना आता माझा शत्रू नंबर एक बनला. खरोखर उपटलेला केना बजूला टाकला, तर दुसर्‍या दिवशी पुन्हा रुजलेला दिसायचा! बाकी तण शेतात ठेवायचं, केना गोळा करून दुसरीकडे टाकायचा (तिथे खत झालंच तर परत शेतात वापरता येईल नंतर) असा क्रम मग सुरू झाला. तण काढणं या कामाचं एकदम व्यसन लागतं. एकदा तुम्ही उपटायला सुरुवात केलीत, की कुठेही तण दिसलं तरी हात शिवशिवायला लागतात! त्यामुळे दिसला केना, की उपट अशी सवय लागली एकदम हाताला!

तण जाऊन खालची जमीन जरा दिसायला लागल्यावर आम्ही काय काय पेरायला सुरुवात केली. या सरींच्या मधला केना पण मी उपटतच होते. पण उपटलेला केना बारकाईने बघितला, तर त्याच्या मुळांवर गाठी होत्या ... म्हणजे हवेतला नायट्रोजन स्थिर करणारे रायझोबियम केन्यावर असतात – केना जमिनीतला नत्र वाढवतो, जमिनीचा कस सुधारतो! नत्र वाढवणारा म्हणून मुद्दाम ताग लावला होता, तागाच्या मुळ्या आणि केन्याच्या मुळ्या बघितल्या, तर केन्याच्या मुळ्यांवर जास्त गाठी होत्या. विकतच्या तागापेक्षा तण म्हणून उपटत असलेला केना जमिनीला जास्त उपयोगी होता. केन्याची शेंग उघडून बघितली, तर त्यात हरभर्‍यासारखी बी होती. केना द्विदल आहे, आणि जमिनीचा मित्र आहे. लवच यू हा केना!

केन्याच्या शेंगेतला हरभर्‍यासारखा दाणा

Saturday, August 18, 2018

शेतीची शाळा ३


द्विदल धान्यांच्या मुळांवर गाठी असतात. या गाठींमध्ये र्‍हायझोबियम जिवाणू असतात. या जिवाणूंचं आणि झाडाचं symbiotic परस्परावलंबन आहे. झाडं या जिवाणूंना कर्ब पुरवतात, तर हे जिवाणू हवेतल्या नायट्रोजनचं स्थिरीकरण करून झाडांच्या वाढीसाठी अतिशय आवश्यक असणारा नत्र जमिनीमध्ये उपलब्ध करून देतात, आणि ही झाडं जमिनीतच कुजवल्यामुळे जमिनीतला सेंद्रीय कर्बही वाढतो. त्यामुळे जमिनीचा कस सुधारतो. अशा प्रकारे जमिनीचा कस सुधारण्यासाठी मुद्दाम झाडं लावण्याला हिरवळीचं खत म्हणतात. कम्पोस्ट करून झाल्यावर चांगला पाऊस झाला आणि जमिनीमध्ये ओलावा आला, म्हणजे हिरवळीचं खत म्हणून ताग पेरा असा सल्ला आम्हाला जाणकारांनी दिला होता. इतके दिवस नुसतं ओल्या – कोरड्या कचर्‍यावर पाणी मारल्यावर खरोखरच काही पेरायचं ही कल्पनाच सुखावणारी होती. त्यामुळे पाऊस सुरू झाल्यावर जरा घाईनेच तागाची पेरणी केली. 

तागाचं बियाणं पेरलं, आणि पावसाने दडी मारली. पावसाची वाट बघणं हा आपल्याकडे शेतकरी होण्यातला अविभाज्य भाग आहे, तर ते काम आमचं सुरू झालं. कम्पोस्ट सॅंडविचवरची जमीन चांगली तयार झालेली होती आणि ओलावा धरून ठेवणारीही. त्यामुळे तिथला ताग चांगला उगवून आला. उघड्या राहिलेल्या पायवाटांवरचा ताग मात्र आलाच नाही. कितीही पाणी घातलं, तरी पाऊस तो पाऊसच. ताग किती वाढवायचा, आणि ताग वाढल्यावर जमिनीवर झोपवून पिकांसाठी वाफे कसे तयार करायचे याचा विचार एकीकडे सुरू झाला. दुसरीकडे आपल्याकडे जागा आणि वेळ दोन्ही मर्यादित आहे, त्याचा चांगल्यात चांगला उपयोग करून घेण्यासाठी वेलवर्गीय भाज्या “ग्रो बॅग्ज” बनवून त्यात लावाव्यात असं ठरलं. 

ग्रो बॅग म्हणजे कुंडीची सुधारित आवृत्ती. पोतं किंवा पिशवी घेऊन त्याची ग्रो बॅग बनवली, म्हणजे कुंडीपेक्षा हवा जास्त चांगली खेळती राहते, आणि कुंडीप्रमाणे हलवणेही सोपे जाते. ५०-५० किलोची पोती घेऊन त्यात पडवळ, दोडका, घोसाळी, दुधी, कारली, काकडी या सगळ्यांसाठी ग्रोबॅग्ज बनवायच्या असं ठरलं. प्रिया भिडेंकडून कुंडी कशी भरायची त्याची काही माहिती घेतली होती, त्याप्रमाणे खालचा ५०% भाग पालापाचोळा भरला. पाचोळा दबण्यासाठी एक – दोन दिवस ही पोती बसायला वापरली. त्याच्या वर घालायला एक भाग नीम पेंड, एक भाग भाताचं तूस, एक भाग कोकोपीट, तीन भाग शेणखत आणि चार भाग माती  अशी “भेळ” तयार केली. पाचोळ्याच्या वर भेळ घालून या सगळ्याचं लवकर कम्पोस्ट बनावं म्हणून त्याला जीवामृत घातलं. प्लॅस्टिकची पोती खराब झाल्यावर त्याचे तुकडे पडतात, तसं नको म्हणून गोणपाटाची पोती घेतली होती – गोणपाट पाण्याने खराब होईल, टिकणार नाही हे दोन मैत्रिणींनी सुचवलं, पण प्लॅस्टिक नको म्हणून गोणपाटच वापरले. (गोणपाट महिनाभरात कुजले, महिनाभराने ग्रोबॅग्ज हलवायची वेळ आली तेंव्हा हे लक्षात आलं. पण ते पुढे.) आठवडाभरात असं वाटलं, की पाचोळा सगळा खाली घालण्यापेक्षा भेळेमध्येच मिसळला, तर लवकर कुजेल. पुन्हा एकदा ग्रोबॅग्ज रिकाम्या केल्या, पालापाचोळा मिसळून परत भरल्या. अजून एक सुचलं म्हणजे यात खालपर्यंत पाणी नीट पोहोचावं आणि हळुहळू झिरपावं, म्हणून प्लॅस्टिकच्या पाण्याच्या बाटल्या भोकं पाडून खोचून ठेवाव्यात का? तेही करून टाकलं मग. एकीकडे पडवळ, दुधी, घोसाळे, दोडका, कारले, काकडी अशी सगळी रोपं तयार करायला ठेवली.

अखेर पाऊस आला, आणि शेत एकदम हिरवंगार झालं. पिकामुळे नाही, तणामुळे. त्याची गंमत आता पुढच्या भागामध्ये.