Tuesday, August 21, 2018

Love – hate – love

पावसाळ्यात टेकडीवर हा केना खूप वेळा पाहिलाय. त्याच्या गोड दिसणार्‍या निळ्या – जांभळ्या रंगाच्या फुलांचे कौतुकाने फोटोही काढलेत भरपूर.



नंतर मग मैत्रिणीकडून समजले की ही एक रानभाजी आहे, ओडिशामधले आदिवासी याची भाजी खातात. केन्याविषयीचं माझं प्रेम अजून जरासं वाढलं मग.

पण मग शेतीची शाळा सुरू झाली. पावसाळा सुरू झाला, आणि सगळं शेत केन्याने भरून गेलं! “इथलं तण वेळीच काढा, नाहीतर छातीभर उंचीचं रान माजतं दर वर्षी. सापही भरपूर आहेत. त्यामुळे तण उगवून आलं, की नांगर फिरवायचा. पुन्हा एकदा तण उगवून येईल, पुन्हा नांगर फिरवायचा. त्यानंतर परत फारसं तण उगवून येणार नाही” असा जाणत्यांचा सल्ला मिळाला. शेतात ट्रॅक्टर घालायचा नाही असा शक्यतो विचार होता. पॉवर टिलर मिळवण्याचा प्रयत्न अयशस्वी झाला. शहरातल्या शेतात बैलाचा नांगर फिरवायला बैल सुद्धा मिळाले, पण नांगर नव्हता. त्यामुळे पाऊस चांगला सुरू झालाय, शेत नांगरलेलं नाही, तण माजतंय, आणि काहीच पेरलेलं नाही अशी अवस्था झाली. आपण हाताने तण काढावं, का मजूर लावून काढून घ्यावं, आणि तण काढलं, तरी माती मोकळी कशी करणार असे सगळे प्रश्न. कम्पोस्टच्या वाफ्यांवरचं तण काढणं तुलनेने सोपं होतं. मधल्या वाटांवरची जमीन कडक राहिली होती, तिथलं तण हाताने काढणं फारच अवघड जात होतं. नाईलाज म्हणून ट्रॅक्टरचा रोटाव्हेटर फिरवून सगळं तण जमीनदोस्त करावं असं ठरवत होतो आम्ही. आमचा विचार होता की काढलेलं तण जमिनीवर पसरून तिथेच कुजवलं, म्हणजे त्याचंही खत मिळेल जमिनीला. पण तिथल्या अनुभवी माळीकाकांनी सांगितलं, तुमच्याकडचं तण साधसुधं नाही. हा केना आहे. आणि केन्याचे तुकडे करून जरी टाकले, तरी एकेका पेरातून परत उगवून येतो तो – केना इथेच जिरवायचा विचारही करू नका. आमच्या शेतातला केना आम्ही आधी दूर नेऊन नष्ट करतो!

म्हणजे आता रोटारायचा पर्यायही गेला. तण उपटून दूर टाकणं एवढाच पर्याय दिसत होता समोर. आतापर्यंतचा लाडका केना आता माझा शत्रू नंबर एक बनला. खरोखर उपटलेला केना बजूला टाकला, तर दुसर्‍या दिवशी पुन्हा रुजलेला दिसायचा! बाकी तण शेतात ठेवायचं, केना गोळा करून दुसरीकडे टाकायचा (तिथे खत झालंच तर परत शेतात वापरता येईल नंतर) असा क्रम मग सुरू झाला. तण काढणं या कामाचं एकदम व्यसन लागतं. एकदा तुम्ही उपटायला सुरुवात केलीत, की कुठेही तण दिसलं तरी हात शिवशिवायला लागतात! त्यामुळे दिसला केना, की उपट अशी सवय लागली एकदम हाताला!

तण जाऊन खालची जमीन जरा दिसायला लागल्यावर आम्ही काय काय पेरायला सुरुवात केली. या सरींच्या मधला केना पण मी उपटतच होते. पण उपटलेला केना बारकाईने बघितला, तर त्याच्या मुळांवर गाठी होत्या ... म्हणजे हवेतला नायट्रोजन स्थिर करणारे रायझोबियम केन्यावर असतात – केना जमिनीतला नत्र वाढवतो, जमिनीचा कस सुधारतो! नत्र वाढवणारा म्हणून मुद्दाम ताग लावला होता, तागाच्या मुळ्या आणि केन्याच्या मुळ्या बघितल्या, तर केन्याच्या मुळ्यांवर जास्त गाठी होत्या. विकतच्या तागापेक्षा तण म्हणून उपटत असलेला केना जमिनीला जास्त उपयोगी होता. केन्याची शेंग उघडून बघितली, तर त्यात हरभर्‍यासारखी बी होती. केना द्विदल आहे, आणि जमिनीचा मित्र आहे. लवच यू हा केना!

केन्याच्या शेंगेतला हरभर्‍यासारखा दाणा

Saturday, August 18, 2018

शेतीची शाळा ३


द्विदल धान्यांच्या मुळांवर गाठी असतात. या गाठींमध्ये र्‍हायझोबियम जिवाणू असतात. या जिवाणूंचं आणि झाडाचं symbiotic परस्परावलंबन आहे. झाडं या जिवाणूंना कर्ब पुरवतात, तर हे जिवाणू हवेतल्या नायट्रोजनचं स्थिरीकरण करून झाडांच्या वाढीसाठी अतिशय आवश्यक असणारा नत्र जमिनीमध्ये उपलब्ध करून देतात, आणि ही झाडं जमिनीतच कुजवल्यामुळे जमिनीतला सेंद्रीय कर्बही वाढतो. त्यामुळे जमिनीचा कस सुधारतो. अशा प्रकारे जमिनीचा कस सुधारण्यासाठी मुद्दाम झाडं लावण्याला हिरवळीचं खत म्हणतात. कम्पोस्ट करून झाल्यावर चांगला पाऊस झाला आणि जमिनीमध्ये ओलावा आला, म्हणजे हिरवळीचं खत म्हणून ताग पेरा असा सल्ला आम्हाला जाणकारांनी दिला होता. इतके दिवस नुसतं ओल्या – कोरड्या कचर्‍यावर पाणी मारल्यावर खरोखरच काही पेरायचं ही कल्पनाच सुखावणारी होती. त्यामुळे पाऊस सुरू झाल्यावर जरा घाईनेच तागाची पेरणी केली. 

तागाचं बियाणं पेरलं, आणि पावसाने दडी मारली. पावसाची वाट बघणं हा आपल्याकडे शेतकरी होण्यातला अविभाज्य भाग आहे, तर ते काम आमचं सुरू झालं. कम्पोस्ट सॅंडविचवरची जमीन चांगली तयार झालेली होती आणि ओलावा धरून ठेवणारीही. त्यामुळे तिथला ताग चांगला उगवून आला. उघड्या राहिलेल्या पायवाटांवरचा ताग मात्र आलाच नाही. कितीही पाणी घातलं, तरी पाऊस तो पाऊसच. ताग किती वाढवायचा, आणि ताग वाढल्यावर जमिनीवर झोपवून पिकांसाठी वाफे कसे तयार करायचे याचा विचार एकीकडे सुरू झाला. दुसरीकडे आपल्याकडे जागा आणि वेळ दोन्ही मर्यादित आहे, त्याचा चांगल्यात चांगला उपयोग करून घेण्यासाठी वेलवर्गीय भाज्या “ग्रो बॅग्ज” बनवून त्यात लावाव्यात असं ठरलं. 

ग्रो बॅग म्हणजे कुंडीची सुधारित आवृत्ती. पोतं किंवा पिशवी घेऊन त्याची ग्रो बॅग बनवली, म्हणजे कुंडीपेक्षा हवा जास्त चांगली खेळती राहते, आणि कुंडीप्रमाणे हलवणेही सोपे जाते. ५०-५० किलोची पोती घेऊन त्यात पडवळ, दोडका, घोसाळी, दुधी, कारली, काकडी या सगळ्यांसाठी ग्रोबॅग्ज बनवायच्या असं ठरलं. प्रिया भिडेंकडून कुंडी कशी भरायची त्याची काही माहिती घेतली होती, त्याप्रमाणे खालचा ५०% भाग पालापाचोळा भरला. पाचोळा दबण्यासाठी एक – दोन दिवस ही पोती बसायला वापरली. त्याच्या वर घालायला एक भाग नीम पेंड, एक भाग भाताचं तूस, एक भाग कोकोपीट, तीन भाग शेणखत आणि चार भाग माती  अशी “भेळ” तयार केली. पाचोळ्याच्या वर भेळ घालून या सगळ्याचं लवकर कम्पोस्ट बनावं म्हणून त्याला जीवामृत घातलं. प्लॅस्टिकची पोती खराब झाल्यावर त्याचे तुकडे पडतात, तसं नको म्हणून गोणपाटाची पोती घेतली होती – गोणपाट पाण्याने खराब होईल, टिकणार नाही हे दोन मैत्रिणींनी सुचवलं, पण प्लॅस्टिक नको म्हणून गोणपाटच वापरले. (गोणपाट महिनाभरात कुजले, महिनाभराने ग्रोबॅग्ज हलवायची वेळ आली तेंव्हा हे लक्षात आलं. पण ते पुढे.) आठवडाभरात असं वाटलं, की पाचोळा सगळा खाली घालण्यापेक्षा भेळेमध्येच मिसळला, तर लवकर कुजेल. पुन्हा एकदा ग्रोबॅग्ज रिकाम्या केल्या, पालापाचोळा मिसळून परत भरल्या. अजून एक सुचलं म्हणजे यात खालपर्यंत पाणी नीट पोहोचावं आणि हळुहळू झिरपावं, म्हणून प्लॅस्टिकच्या पाण्याच्या बाटल्या भोकं पाडून खोचून ठेवाव्यात का? तेही करून टाकलं मग. एकीकडे पडवळ, दुधी, घोसाळे, दोडका, कारले, काकडी अशी सगळी रोपं तयार करायला ठेवली.

अखेर पाऊस आला, आणि शेत एकदम हिरवंगार झालं. पिकामुळे नाही, तणामुळे. त्याची गंमत आता पुढच्या भागामध्ये.

Friday, July 20, 2018

शेतीची शाळा २

शेतीची शाळा १

शेतीच्या शाळेची सुरुवात पाच गुंठे जमीन वापरायला घेऊन करायची असं ठरलं. ही जमीन विज्ञान आश्रमाच्या आवारातलीच. त्यामुळे तिला कुंपण होतं, चोवीस तास कुणीतरी तिथे असणार होतं. रस्ता, वीज, पाणी (मनपाचं!) मिळवण्याची कुठलीच अडचण नव्हती. फक्त पाणी टंचाई झाली तर पाणी वापरावर काही बंधनं निश्चितच असणार होती. जमीन तशी पडीक होती, ती लागवडीयोग्य करण्यापासून सुरुवात करायची होती. त्यामुळे पहिलं काम होतं तिथला कचरा काढण्याचं. बांधकामाचा राडारोडा, दारूच्या बाटल्या असं वाट्टेल ते होतं तिथे. ते आधी साफ करून घेतलं.

त्यानंतर मातीची तपासणी केल्यावर लक्षात आलं, की या जमिनीमध्ये सेंद्रीय कर्ब खूप कमी आहे, नत्राचीही कमतरता आहे. म्हणजे आता जमिनीचा कस सुधारायला हवा. जमिनीचा कस सुधारण्यासाठी म्हणून तिथे कम्पोस्टिंग करता येईल असं वाटलं. कम्पोस्टिंग तसं थोडंफार माहित होतं, पण ते घरच्यापुरतं, किंवा सोसायटीच्या ओल्या कचर्‍याची विल्हेवाट लावण्यापुरतं. एवढ्या जमिनीचा कस वाढवायचा म्हणजे खूप मोठ्या प्रमाणावर सगळं व्हायला हवं होतं. आणि आम्हाला शेती शिकायची होती, त्यामुळे शेतकर्‍याला परवडतील अशा मार्गानेच कस सुधारायचा होता. शेतीच्या खर्चामध्ये मजूरी हा फार मोठा भाग असतो, त्यामुळे सगळी कामं आपणच करायची, माणसं लावून शक्यतो काहीही करून घ्यायचं नाही असं ठरलं होतं.

आमची एक मैत्रीण काय वाट्टेल ते मिळवून देऊ शकते. कम्पोस्ट करण्यासाठी शेण, गोमुत्र मिळू शकेल, पानगळ मिळू शकेल असं तिने सांगितलं.  मग यात घालण्यासाठी ओला कचरा कुठून आणावा? सोसायटीच्या अनुभवावरून हे माहित होतं, की आपल्याकडे कचर्‍याचं वर्गीकरण फार ढिसाळपणे होतं. घरांमधून आलेल्या ओल्या कचर्‍यामध्ये तर वाट्टेल ते असतं – अगदी डायपर आणि औषधांच्या बाटल्यांपासून काहीही. त्यामुळे घरांचा ओला कचरा घ्यायची इच्छा नव्हती. मग म्हटलं, की भाजी विक्रेत्यांकडचा टाकाऊ माल घेऊन बघू या. जवळपासचे, ओळखीचे असे भाजीविक्रेते गाठले. त्यांचा टाकाऊ माल द्यायला ते तयार झाले. सकाळी “स्वच्छ”च्या गाड्या येण्यापूर्वी मग या भाजीविक्रेत्यांकडचा लूज माल आपण उचलायचा आणि कम्पोस्टसाठी शेतात घेऊन जायचा. हा “ओला खाऊ”. थंडीमध्ये, उन्हाळ्यामध्ये आपल्याकडे बर्‍याच झाडांची पानं झडतात. मनपाच्या गाड्या लवकर येत नाहीत, पानगळ टाकण्यासाठी टेम्पोचा खर्च नको म्हणून अनेक सोसायट्यांमध्ये ही पानगळ जाळून टाकतात. अशी पानगळ सोसायट्यांमधून गोळा करायची. हा झाडांचा सुका खाऊ. यावर कल्चर म्हणून शेणाचं पाणी घालायचं. संस्थेच्या आवारात हे प्रयोग करतांना उकिरडा बघून कुणी आक्षेप घेईल का? याचा वास येईल का ?असे प्रश्न होते मनात. पण सुदैवाने कुणी अशी हरकत घेतली नाही. आणि कडक उन्हाने वास, माश्या अशा बाकी सगळ्या चिंताही दूर केल्या.

सुरुवातीला कम्पोस्टसाठी एक खड्डा खणला, त्यात प्लास्टिकचा कागद घातला, आणि वर हा ओला खाऊ – सुका खाऊ घालायला लागलो. भाजीवाल्यांकडच्या ओल्या खाऊमध्ये केळ्यांचे घड, अख्खी कलिंगडं असं काहीही असायचं. त्याचे ३ -४ इंची तुकडे करून घालायचो. एका दिवशी तब्बल आठ पोती ओला खाऊ मिळाला. यासाठी कधी खड्डा खणणार, तुकडे करणार? मग क्रशर / श्रेडरचा शोध सुरू झाला. त्यानिमित्ताने कम्पोस्टिंग मशिनरी तयार करणार्‍यांशी बोलणं झालं, तर तुमचं कम्पोस्टिंग काही ठीक होईल असं दिसत नाही ... खूप वेळ लागणार, कचर्‍याचा वास येणार, माश्या होणार, टोमॅटो वगैरेचा रस जमिनीत जाऊन जमिनीचा ph बिघडणार अशा बर्‍याच शंका वाटल्या त्यांना. खेरीजआम्हाला हवा तसा श्रेडर काही कुठे दिसला नाही. मग लक्षात आलं, की या वेगाने आपल्याला पुरेसं कम्पोस्ट पावसाळ्यापूर्वी होणं शक्य वाटत नाही.

काळजीच वाटायला लागली एकूण. मग प्रिया भिडेंना फोन करून आमचा प्रश्न सांगितला, आणि त्यांनी झटक्यात तो सोडवून टाकला! तसंही आम्हाला सगळ्या शेताचा कस सुधारायचा होता, आत्ता जमीन मोकळीच होती. मग एका खड्ड्यात कम्पोस्ट करून मग पसरण्याची गरजच काय? सगळ्या शेतातच कम्पोस्ट करायचं. जमिनीवर आधी एक पानगळीचा थर द्यायचा, त्यावर ओला खाऊ पसरायचा – तुकडे न करताच – अगदी कलिंगड असलं तर चार भाग इतपत ठीक आहे, पण बाकी भाज्या चिरत बसायच्या नाहीत. – ओल्या खाऊच्या वर परत एकदा पनगळ, आणि पानगळ उडू नये म्हणून वरून थोडीशी माती. अशी “सॅंडविच” बनवायची. वरून जीवामृत फवारायचं. थर पातळ असल्यामुळे पटकन कम्पोस्ट होतं ... पालेभाज्या वगैरे अगदी लगेच होतात, आणि दोन आठवड्यात यातून “ओल्या खाऊ”मधल्या वेगवेगळ्या भाज्यांची रोपं उगवून यायला लागतात. फार बारीक तुकडे केले नाहीत म्हणजे भाज्यांमधला ओलावा टिकून राहतो आणि वरून पाणी कमी मारावं लागतं, कडक उन्हाने सगळं सुकून जायची शक्यता कमी होते. मोठे तुकडे कुजायला वेळ लागतो, पण तोवर थांबायची गरज नसते. कम्पोस्टची धग गेली, म्हणजे त्यात तुम्ही झाडं लावायला सुरुवात करू शकता. मोठे तुकडे हळुहळू कुजत राहतात, आणि झाडांना दीर्घकाळापर्यंत पोषण मिळत राहतं. थेट मातीमध्ये कम्पोस्ट केल्यामुळे मातीमधली गांडुळं आणि बाकी जीवजंतू तिथे गोळा होतात, माती “जिवंत” होते.

हे सगळं ऐकून जीव भांड्यात पडला. दिवसाला शंभर किलो ओला खाऊसुद्धा आम्हाला शेतात वापरता यायला लागला. याला कधी जीवामृत, कधी ताजं शेणाचं पाणी असं घालत होतो. मग एकदा शेणात अळ्या दिसल्या आणि घाबरलोच आम्ही. हुमण्या? या अळीच्या इतक्या कहाण्या ऐकल्या होत्या, की ताजं शेण घालणं ताबडतोब बंद केलं, दर आठवड्याला जीवामृत घालायला सुरुवात केली.

रोज टू व्हीलर वरून / गाडीमधून कितीसा ओला खाऊ आणणार? त्यापेक्षा एखादा दिवस टेम्पो बोलावून मंडईमधून कचरा उचलला तर? एका झटक्यात काम होईल की! मग मंडईचा कचरा गोळा करणार्‍यांशी बोला, टेम्पोवाला शोधा असं सुरू झालं. पण मंडईच्या कचरावाल्यांनी काही दाद लागू दिली नाही, आणि टेम्पो आधी ठरवूनही ऐन वेळी नसणे, एक ट्रीप करून बिघडणे असे सगळे प्रकार झाले. तरीही दोन महिन्यात ८०० किलोच्या वर ओला खाऊ आणि २०० पोती पानगळ असं जमलं आम्हाला. यावर दर आठवड्याला जीवामृत होतंच. गेल्या उन्हाळ्यात मस्त उन्हामध्ये पुण्यात उकिरड्यावर पाणी मारत असतांना तुम्ही कुणाला बघितलं असलं, तर आमच्यापैकीच कुणीतरी असणार ती. पावसापूर्वी कम्पोस्टच्या “सॅंडविच”नी संपूर्ण जमीन झाकण्यात यशस्वी झालो आम्ही सगळ्या जणी. आणि लाल भोपळा, कारली, काकडी, कलिंगडं, टरबूज, मका, चिवळी, टोमॅटो, मिरच्या, चवळी, बटाटे अशा इतक्या भाज्या कम्पोस्टमधून उगवून आल्या, की काही न पेरताच शेती सुरू झाली!