Sunday, March 19, 2017

महुआ महुआ महका महका ...

काल अचानक या झाडाने मोहात पाडलं ...


    नेहेमीची टेकडी, नेहेमीचीच पायवाट. तरीही तिथे नवं काहीतरी सापडत राहतं! आजुबाजूला बहर संपलेले भुंडे ग्लिरिसिडिया (गिरिपुष्प) आणि वाळलेलं गवत. याही झाडाखाली वाळालेल्या पानांचा खच, झाडावर एकही पान नाही. फक्त कळ्या. खाली झुकलेल्या या कळ्या कसल्या असतील म्हणून मी बघत होते, तर कुणीतरी खुडून तिथेच टाकलेल्या काही डहाळ्या दिसल्या.



दोन्ही डहाळ्यांवर एकेक फुललेलं फूल, बाकी अस्फुट कळ्या. फुलाचा वास बघितला, आणि उडालेच! हे मोहाचं फूल होतं.

मग अजून शोधल्यावर खाली पडलेल्या पानांमध्ये दडलेली अजून काही फुलं सापडली.  


अर्थातच हे फूल चाखून बघितलं. फुलात मध नाही, फुलालाच गुळमट गोड चव होती. (माऊला नाही आवडलं!) दोन फुलं खाल्ल्यावर दिवसभर मला आपल्या अंगाला मोहाच्या फुलांचा वास येतोय हे जाणवत होतं. :) (दिवसभर प्रचंड झोप पण येत होती - पण ती परवा रात्री नीट न झोपल्यामुळे असावी मोहाच्या फुलांमुळे नाही असं मी ठरवलंय. याची खात्री करायला आज परत दोन मोहाची फुलं खाल्लीत त्यामुळे परत एकदा महुआ महुआ महका महका :D)

***

काही झाडं संस्कृतीमध्ये अगदी खोल रुजलेली असतात, लोकांच्या जगण्याचा फार मोठा भाग त्यांनी व्यापलेला असतो. मोहाचं झाड अशा झाडांपैकी एक. मध्य भारतातल्या आदिवासी जीवनात मोहाचं खूप  मोठं स्थान आहे. मोहाची फुलं ते गोळा करतात, खातात, वाळवून त्या पिठाच्या भाकरी करतात, मोहाची दारू बनवतात. कविताताईंनी मोहाच्या पदार्थांविषयी - अगदी पुरणपोळीविषयीसुद्धा लिहिलं होतं त्यांच्या ‘घुमक्कडी’मध्ये. त्या पोस्टमध्येच पहिल्यांदा मोहाच्या फुलांचा फोटो बघितला त्यामुळे काल हे झाड ओळखता आलं. (मला तोवर उगाचच मोहाची फुलं लाल रंगाची असतील असं वाटत होतं.) यापूर्वी मोहाचं झाड पाहिलं होतं ते थंडीच्या दिवसत. तेंव्हा मोहाच्या बहराच्या काळ नसतो, त्यामुळे फुलं बघायला, चाखायला मिळाली नव्हती. सह्याद्रीमध्ये मोहाची झाडं फारशी नाहीत असा माझा समज. त्यामुळे पुण्यातल्या (माझ्या!) टेकडीवर मोहाचं झाड! खूशच झाले मी एकदम. अर्थात रानात या फुलांच्या स्वागताची जशी राजेशाही तयारी होते – झाडाखालची जमीन स्वच्छ करून, तिथे पंचा अंथरून त्यावर आदिवासी फुलं गोळा करतात – ते भाग्य पुण्यातल्या मोहाच्या झाडाला कसं लाभणार? शहरातल्या लोकांना हा मोह ओळखीचा नाही, त्यांना वेगळ्या मोहांच्या मागे धावायचं असतं!



Friday, March 10, 2017

भरतपूर

भटकंतीमध्ये मला अगदी पहायचंच होतं असं ठिकाण म्हणजे भरतपूर. भरतपूरमध्ये २ आकर्षणं होती माझ्यासाठी – केवलादेव घाना पक्षी अभयारण्य, आणि जाट राजा सुरजमल याचा लोहागड किल्ला.

सतराव्या शतकाची अखेर – अठराव्या शतकाची सुरुवात हा उत्तर भारतात धामधुमीचा काळ होता. मराठे, मुघल, राजपूत या महत्त्वाच्या सत्ता होत्या. त्यांच्यामध्ये सत्तेसाठी रस्सीखेच चालू होती. जाट हा शेतकरी समाज. अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला बदनसिंग जाट यानी जाटांना एकत्र आणून आपल्या भूमीच्या रक्षणासाठी त्यांच्या हातात शस्त्र दिलं. सुरजमल हा बदनसिंहाचा मुलगा आणि वारस. हा अतिशय कुशल योद्धा, रणनीतीचा जाणकार आणि मुत्सुद्दी. त्याने जाट सैन्याला शिस्त लावली, भरतपूर वसवलं, लोहागड, कुम्हेर हे किल्ले बांधले. त्याच्या राजवटीमध्ये जाट सत्ता उत्तर भारतातली नाव घेण्याएवढी महत्त्वाची सत्ता बनली. त्यानी बांधलेला भरतपूरचा किल्ला “लोहागड” हा खरोखरच अभेद्य होता. (१८०५ मध्ये इंग्रजांनी या किल्ल्यावर हल्ला करून ६ आठवड्यांहून जास्त काळ वेढा दिला, पण ते हा किल्ला जिंकू शकले नाहीत.)

दिल्लीतला मुघल बादशाह या काळात दरबार्‍यांच्या हातातलं खेळणं बनलेला होता. मल्हारराव होळकर दिल्लीला पोहोचून दिल्लीच्या सरदारांमधला संघर्ष संपवण्यापूर्वी सुरजमलनेही तिथे शिष्टाई केली होती. मुघल सरदारांनी सुरजमलविरुद्ध मराठ्यांकडे मदत मागितली. मरठ्यांनी १७५४ मध्ये सुरजमलच्या कुम्हेरगड किल्ल्याला वेढा घातला, पण तो जिंकू शकले नाहीत. १७५७ मध्ये पानिपतावर अब्दालीशी सामना करायला जातांनाही मराठ्यांची आणि सुरजमलची कुरबूर झाली, दुखावला गेलेला सुरजमल मराठ्यांना सामील झाला नाही. पण, तो अब्दालीलाही जाऊन मिळाला नाही. उलट युद्धानंतर नि:शस्त्र, अनवाणी, अन्नपाण्याविना परतणार्‍या पराभूत मराठी सैन्याला या राजाने पदरमोड करून आधार दिला. 

लोहागड किल्ला इंग्रजांना जिंकता आला नाही, पण आपल्या बेपर्वाईने आज त्याला हरवलं आहे. आता किल्ल्यात बघण्यासारखं फारसं काही उरलेलं नाही. किल्ला, त्याच्या आतला भाग आज भरतपूर गावाचे भाग आहेत. किल्ल्याच्या आत शाळा, दुकानं, ऑफिसं, रस्ते सगळं काही आहे. त्यामुळे किल्ला म्हणून बघायला फारसं काही मिळणार नाहीये हे आधीच माहित होतं, पण सुरजमल राजाला नमस्कार करायला किल्ल्याचा दरवाजा तरी मला बघायचाच होता. बराच वेळ "आता थोडं राहिलं, इथेच आहे!" असं ऐकत गावातल्या न संपणार्‍या अरुंद, पुढचं काहीच दिसू नये अशा वळतवळत जाणार्‍या गल्लीने चालत होतो. ती मधेमधे एवढी अरुंद वाटत होती, की पुढे गाडी जाईल का, वळवायला तरी जागा मिळेल का अशी शंका वाटत होती, त्यामुळे गाडी मागेच ठेवलेली. एकदाची ही संपली आणि किल्ल्याचा दरवाजा बघायला मिळाला. एव्हाना आमचा वेळही संपत आला होता, आणि “फक्त दरवाजा आणि तट” बघणार म्हणून मी आश्वासन दिलेलं असल्याने सोबतचे घाई करायला लागले होते. तेंव्हा आत पडझड म्हणजे नक्की काय आहे हे नीट न बघताच जड मनाने लोहागडाचा निरोप घेतला. :(





भरतपूरचं पक्षी अभयारण्य तसं खूप मोठं नाही. केवलादेव शिवमंदिराच्या जवळपासचा हा खोलगट भाग. सुरजमल राजाने अजान बांध बांधल्यावर इथे पाणथळ भाग निर्माण झाला. भरतपूरच्या संस्थानिकांनी पक्ष्यांच्या शिकारीसाठी राखलेलं हे जंगल होतं. आता याला नॅशनल पार्कचा दर्जा आहे. युरोप, रशिया, चीन आणि दक्षिण भारतातून येणारे स्थलांतरित पक्षी आणि इथले पक्षी असे मिळून इथे ३००च्या वर जातीचे पक्षी बघायला मिळतात. पक्षीनिरीक्षणासाठी सर्वोत्तम जागांपैकी हे एक मानलं जातं. आम्ही गेलो होतो ते पक्ष्यांचा अभ्यास करण्यासाठी नाही, तर माऊला पक्षी दाखवायला. (सोबत दुर्बिण होती, मोठा कॅमेरा अर्थातच नव्हता. तसंही माऊ आणि कॅमेरा हे कॉम्बीनेशन अवघडच असतं.) त्यामुळे दोन – तीन तास भटकंती करायच्या विचाराने गेलो होतो. इथल्या तळ्यामध्ये बोटीतून जाऊनही पक्षी बघता येतात, पण ते सगळे पक्षी काठावरूनही दिसले.

‘पिलू’ची गोड फळं. पोपट खात होते, आम्हीही चाखली!

Painted Stork, purple moorhen, Coot, Glazed Ibis, Egret

Painted Stork (चित्रबलाक) घरटे. इथे भरपूर घरटी होती, पिल्लांचा उडण्याचा सराव चालला होता.
पार्कमध्ये सायकलरिक्शा घेऊन जाता येतं, सायकली भाड्याने मिळतात, चालत हिंडता येतं, किंवा विजेवरच्या रिक्शाने जाता येतं. विजेच्या रिक्शा भरभर जातात, फार बघायला मिळात नाही. सायकल किंवा सायकलरिक्षाचा वेग पक्षी बघायला एकदम बरोबर होतो. वेडा राघू, पोपट, सातभाई, मोर, अशा नेहेमीच्याच भिडूंनी सुरुवात झाली, पण पुढे बरंच काही बघायला मिळालं. गरूड, घुबड, हुप्पू, चित्रबलाक (painted stork), Coot, Black Cormorant, Snake Bird,  Glazed Ibis, Spoonbill, Purple moorhen, Pelican, Flamingo, Herons, Common Kingfisher ही आठवणारी नावं. खेरीज कोल्हे, चितळं, नीलगायी भरपूर. इथली हरणं एकदम सुस्त झालीत, कारण त्यांना पळायला लावणारे मोठे मांसाहारी प्राणी नाहीतच. सद्ध्या इथे एक बिबट्या आलाय त्यामुळे जरा तरी फरक पडलाय. पार्कमध्येच राहणार्‍या गायी पण भरपूर आहेत.

एकूणात, आग्रा – फतेहपूर सिक्रीला न जाता थेट इथेच दोन दिवस घालवले असते तर जास्त मजा आली असती. पण भरतपूर आमच्या भटकंतीमधलं शेवटचं नाव होतं. यानंतर दिल्लीला जाऊन पुण्याची गाडी पकडणं एवढाच वेळ होता. माऊ मोठी झाल्यावर पुन्हा भरतपूरला निवांत जाणार मी!

Thursday, March 9, 2017

आग्रा

तसं आग्रा पूर्वी बरेच वेळा बघितलेलं आहे. ताज महाल बघून माऊला फार काही ग्रेट वगैरे वाटणार नाही या वयात. त्यात तिथे गर्दी असली तर माऊला कितपत मजा येईल शंका होती. ताज महालाच्या मुख्य घुमटाच्या सफाईचं / restoration चं काम मार्चमध्ये सुरू होणार आहे आणि कदाचित mud pack मधला घुमट बघायला लागेल असंही समजलं होतं. त्यामुळे आग्र्याला जायला मी फारशी उत्सुक नव्हते. पण इतक्या जवळ येतो आहोत, भरतपूरच्या वाटेवरच आहे तर जाऊन येऊ, नाही आवडलं तर लवकर पुढे निघता येईल अशा विचाराने निघालो. आग्र्याला माझा दिल्लीचा मित्र येणार होता, त्याच्याबरोबर गाडीतून आग्रा आणि भरतपूर फिरायचं होतं. पहिले लाल किल्ला बघायला गेलो. माऊ सोबत असतांना गाईड करणं, किल्ल्याची माहिती समजावून घेणं शक्य नव्हतंच. तरी मी ऑडिओ गाईड तरी घेऊ म्हटलं, पण तिच्या प्रश्नोपनिषदापुढे मला त्यातलं काहीही ऐकता आलं नाही. त्यामुळे किल्ला बघणं म्हणजे फक्त समोर दिसेल तेवढं बघणं झालं. किल्ल्यात खेळवलेलं पाणी वगैरे ईंजिनियरिंगची करामत, जहांगीराची साखळी वगैरे बाकी कहाण्या ऐकायची संधीच नव्हती. किल्ल्यात प्रवेश करतांनाच दरवाजासमोर पहिले शिवाजी महाराजांचा अश्वारूढ पुतळा माऊने पाहिला आणि खूश झाली. (खरं तर मी पण!) मग सगळा किल्ला बघतांना आम्ही शिवाजी महाराज औरंगझेबाला भेटायला इथे कसे आले होते, औरंगझेबाने त्यांना कसं नजरकैदेत ठेवलं, मग महाराज सगळ्यांची नजर चुकवून कसे पळून गेले अशी महाराजांची गोष्टंच आठवत होतो. बाकी अकबर - जहांगीर – शाहजहान वगैरे मंडळींच्या या किल्ल्यातल्या गोष्टींशी आम्हाला काहीच देणंघेणं नव्हतं! :)
किल्ल्याच्या कित्येक झरोक्यांमधून, सज्जांमधून यमुनेपलिकडचा ताज दिसतो

इथून अकबर जनतेला दर्शन द्यायचा

दीवान-ए-आमचा परिसर

किल्ला बघून मग ताज महाल बघायला गेलो. ताजच्या तीन मिनारांची सफाई पूर्ण झाली होती, चौथ्याची चालू होती. सुदैवाने मुख्य घुमटाचं काही काम चाललेलं नव्हतं त्यामुळे ताजचा घुमट काळा बघायची वेळ आली नाही.




भरतपूरला जातांना फतेहपूर – सिक्री वाटेवरच होतं, हाताशी वेळ होता म्हणून बुलंद दरवाजा बघायला गेलो. फतेहपूर – सिक्री हे अकबराने वसवलेलं गाव. चितोड, रणथंबोरच्या विजयानंतर त्याला आपली राजधानी इथे वसवायची होती. त्याचा प्रसिद्ध “इबादतखाना” – धार्मिक चर्चांची जागासुद्धा फतेहपूर सिक्रीलाच होती. (इबादतखाना नेमका कुठे होता ते माहित नाही.) इथला बुलंद दरवाजा हा अकबराने गुजरातवरच्या विजयाप्रित्यर्थ बांधलेला उंचच उंच दरवाजा. बुलंद दरवाजामधून आत गेलं, की सूफी संत आणि अकबराचा गुरू सलीम चिस्ती याची कबर आहे. (अकबराला याच्या कृपेने मुलगा झाला, त्याचं नाव सलीम ठवलं असं म्हणतात.) संगमरवरी दगडामध्ये बांधलेली ही कबर हा मुस्लीम स्थापत्याचा उत्तम नमुना समजला जातो. विशेषतः त्याच्या संगमरवरी जाळ्या. अतिशय नाजुक आणि सुंदर असं हे कोरीवकाम आहे. (इथे पोहोचेपर्यंत मी इतकी वैतागले होते की जाळ्यांचा फोटो काढलाच नाही!) १५ - २० वर्ष राजधानी वसवण्यासाठी काम केल्यावर फतेहपूर सिक्रीला पाण्याचा तुटवडा निर्माण झाला आणि अकबराने हा विचार सोडून दिला.

लहानपणी अग्रा – फतेहपूर सिक्री बघितलं होतं तेंव्हा दोन्ही यूपीमधली जुनाट, बकाल गावं होती. आता आग्रा बरंच बदललंय - किमान पर्यटकांसाठीतरी. त्यांच्यासाठी पुरेशा सोयी केल्यात, ठिकठिकाणी माहिती लिहिलेली आहे, गाईड लोकांचे ठरलेले दर आहेत, माहितीपुस्तिका मिळतात. थोडं जागरूक असाल तर फसवणूक न होता तुम्ही आपले आपण आग्रा बघू शकता. फतेहपूर सिक्री मात्र अजूनही अंधारयुगातच राहिलंय. आत दर्गा असल्यामुळे बुलंद दरवाजा / कबर बघायला तिकिट नाही, सिक्युरिटी नाही, खरं सांगायचं तर कुणी वालीच नाही. गावाच्या वेशीच्या आत प्रवेश करता करताच गाईड मंडळींनी भंडावून सोडलं. चार चार लोक रस्त्यात गाडीसमोर येऊन, गाडीच्या काचेवर टकटक करून गाडी थांबवायला लागली, तर कुणीही भांबावून जाईल. “यहा से आगे गाडी नही जायेगी, यही टिकिट कटवा लो।“ म्हणून ते पटवायला लागले. कसलं तिकीट ते ही धड सांगेनात. आम्ही जेवायला चाललोय म्हणून त्यांना कटवलं. पुढे पुन्हा तीच गत. जेवण झाल्यावर अजून पुढे आलो आणि एका पार्किंगमध्ये गाडी लावली. (एवढ्याशा गावातल्या पार्किंगचं तिकीट आग्र्यापेक्षा जास्त!) १२-१३ वर्षांचा वाटणारा एक मुलगा आम्हाला बुलंद दरवाजापर्यंत ऑटोरिक्षाने सोडायला तयार झाला. (गाईड न घेता.). “आई, हा दादा तर छोटा आहे, त्याला गाडी चालवायचा कागद पोलीस काकानी कसा दिला?” माऊचा प्रश्न. पोलीस काकाला या गावात कुणीच विचारत नाही हे तिला कसं सांगणार?

रिक्षा बुलंद दरवाजाच्या अलिकडे चढाला लागणार तेवढ्यात दोन तीन गाईड पुन्हा रिक्षावर तुटून पडले, माझं गिर्‍हाईक – माझं गिर्‍हाईक म्हणून त्यांची वादावादी सुरू झाली. एक दोघं जण ऑटोमध्ये बसले सुद्धा. “आम्ही कुठल्याही गाईडला एक पैसाही देणार नाहीये, तू ठरल्याप्रमाणे आम्हाला दरवाजापाशी सोड” मित्राने ऑटोवाल्याला निक्षून सांगितलं. यावर त्याने “मग ऑटो अजून पुढे जाऊ शकणार नाही!” म्हणून आम्हाला तिथेच उतरवलं. दरवाजामध्ये पोहोचलो, तिथे काय ते बघितलं आणि परत निघालो तोपर्यंत गाईड लोकांचं पीडणं चालूच होतं. वर दरवाजाजवळ अर्थातच काहीही माहिती लिहिलेली नाही. (नाहीतर गाईड लोकांचं कसं फावणार?) थेट दरवाजामध्ये सुद्धा लोक पथारी पसरून काहीबाही विकायला बसलेले, बकर्‍या चरताहेत, कचरा. दरवाजामधून आत शिरल्यावर गाईड लोकांसोबतच दुसरी पीडा मागे लागली – आठ - दहा वर्षांची पोरं “शायरी सुनाऊ?” म्हणून भंडावून सोडत होती. कसं बसं सलीम चिस्तीची कबर, त्याच्या अप्रतिम कलाकुसर केलेल्या जाळ्या असं सगळं पाहिलं, आणि कडू तोंड घेऊन तिथून बाहेर पडलो. बाहेर पडतांना बघितलं, तर थेट दरवाजाच्या पायर्‍या सुरू होतात तिथे ऑटोरिक्षा उभ्या होत्या लोकांना परत घेऊन जायला. आणि दरवाजा जवळूनच पुढे दुसर्‍या  गावाला रस्ता जातो, म्हणजे तिथे गाडी नेता येत नाही असं काहीही नाही. गाव लहान आहे, गरिबी आहे, दुसरं काही उत्पन्नाचं साधन नाही हे सगळं मला मान्य आहे. पण तरीही प्रचंड चीड आली या गोचीड प्रवृत्तीची. मी पूर्वी हे बघितलेलं होतं, इथला इतिहास मला माहित होता, कितपत बघण्यासारखं आहे याची कल्पना होती. मित्र दिल्लीचा म्हणजे तसा लोकल म्हणण्यासारखाच. एवढं सगळं असताना आम्हालाच या लोकांनी इतका त्रास दिला, मग आग्र्याहून येणार्‍या  परदेशातल्या पाहुण्यांना किती लुटत असतील हे?

बुलंद दरवाजा - त्याच्या उंचीची कल्पना नाही येत फोटोत. (तसा ऍंगल मिळतच नाही!)

सलीम चिस्ती कबर
फतेहपूर सिक्रीहून जेमतेम पन्नस किमीवर भरतपूर असेल. पण राजस्थानात प्रवेश केल्याबरोबर इथला बकालपणा मागे पडला. गावातले सगळे लफंगे आपल्याला फसवण्यासाठीच जमलेत अशी जी भावना होते फतेहपूर सिक्रीमध्ये, ती एकदम गेली. भरतपूर जिल्ह्याचं ठिकाण आहे, पण तसं छोटंच. इथे बर्‍यापैकी हॉटेल बघितलं आणि आजचा भटकंतीमधला फारसा लक्षात न ठेवण्यासारखा दिवस संपवला.